2. Tình cảm vợ chồng

2. Tình cảm vợ chồng 

Trong hôn nhân, vợ chồng có vai trò là hai đối tượng cơ bản cấu thành nên mái ấm gia đình, mối quan hệ tình cảm vợ chồng là mối liên hệ qua lại tương tác và có ảnh hưởng quyết định đến hạnh phúc của gia đình, cũng như mỗi thành viên trong gia đình. Đạo vợ chồng trăm năm kết tóc, se duyên, cùng mong ước sống với nhau đến đầu bạc răng long là mục đích của mỗi người khi kết hôn. Trong gia đình gia trưởng, kiểu hôn nhân gả bán, chuyện dựng vợ gả chồng cho con cái do cha mẹ định đoạt với quan niệm cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy, vợ chồng lấy nhau khi chưa biết mặt nhau, sống, sinh hoạt ăn ngủ cùng nhau theo một thiết chế gia đình cứng nhắc, giáo điều, người vợ phụ thuộc hoàn toàn vào chồng và có trách nhiệm phục tùng hoàn toàn theo người chồng, không được ca thán hay đòi hỏi:

...Chữ tuỳ là phận đàn bà

Nhu mì dặn dạ, chua ngoa gác ngoài.

(Gia huấn ca)  

          Ngay cả khi chồng có thê thiếp hay trăng hoa sẻ chia tình cảm với những người phụ nữ khác, thì người vợ vẫn phải chấp nhận như một điều kiện tiên quyết, duy lý, hợp lẽ phải theo một quy chuẩn của đạo đức:

          ...Ở cho vẹn đạo tam tòng

Gái thì chuyên chính một chồng chẳng sai.

(Huấn nữ tử ca)

Để cho ấm êm trong ngoài, không mang tiếng chua ngoa với đời, người vợ phải biết lấy thái độ nhẫn nhịn của mình mà cư xử với chồng, với người tình của chồng:

...Trai làm nên lấy bẩy, lấy ba

Lấy về hầu hạ nhà ta

Thêm hoè nảy quế có là con ai!

(Gia huấn ca)

          Sự thuỷ chung vô điều kiện của người đàn bà đi song song với quyền được hưởng lạc của người đàn ông, người vợ nếu có ghen tuông thì chỉ được phép để trong lòng, nhất nhất không được tỏ bày, bởi quan niệm coi người phụ nữ đánh ghen là một tội lớn:

          ...Chữ rằng “Đố phụ loạn gia”

Tục trong thất xuất thực là hổ mang

Người đàn bà lấy chồng, phải cư xử với chồng bằng thái độ ôn hoà, cam chịu, không được có hành động phản kháng, hay biểu lộ qua nét mặt, nhất là khi chồng nóng giận:

Phỏng chồng giận mắng có khi

Bớt lời nhẹ bước lánh đi buổi chầy

Chớ nặng mặt chớ sa mày

Chớ nói dai dẳng có ngày đòn oan

(Xuân đình gia huấn quốc âm ca)

Thân phận người vợ bị trói buộc trong giáo lý tam tòng, tứ đức, đến cả thê thiếp của quân vương (cung nữ) còn phải chịu cảnh ngộ bị bỏ rơi, ôm tâm trạng và nỗi đau đớn bị ruồng rẫy, bị đoạ đầy thê thảm trong cuộc sống cô đơn, tù túng chốn cung phủ, vì thứ giáo lý khắc nghiệt của chế độ gia đình gia trưởng đã biến người đàn bà thành thứ đồ chơi riêng của các đấng quân vương, tình cảm người vợ đối với chồng đóng khung trong vòng trách nhiệm, chịu sự phong toả cưỡng chấp để đáp ứng đầy đủ yêu cầu của chồng về tiết hạnh và đạo đức như một thứ định mệnh:

...Trăm năm còn có gì đâu, 

Chẳng qua một nấm cỏ khâu xanh rì. 

... Quyền họa phúc trời tranh mất cả, 

Chút tiện nghi chẳng trả phần ai, 

Cái quay búng sẵn lên trời, 

Mờ mờ nhân ảnh như người đi đêm. 

(Cung oán ngâm khúc - Nguyễn Gia Thiều)

          Là con người, khi bản năng bị kìm hãm do người chồng không đáp ứng hoặc lơ đãng không quan tâm tới, người vợ cũng có những ý nghĩ vượt qua chuẩn mực giáo lý trói buộc để phản kháng lại sự thờ ơ của chồng, nhưng khi lý trí và tình cảm đối với chồng còn chưa đến độ phai lạt hẳn, thì vẫn còn một thứ đạo khác là “đạo trời” gò ép đẩy thân phận người vợ về đúng chức năng của họ trong gia đình:

...Ý cũng rắp ra ngoài đào chú, 

Quyết lộn vòng phu phụ cho cam. 

Ai ngờ trời chẳng cho làm, 

Quyết đem dây thắm mà giam bông đào. 

...Tay nguyệt lão chẳng xe thì chớ, 

Xe thế này có dở dang không ? 

Đang tay muốn dứt tơ hồng, 

Bực mình muốn đạp tiêu phòng mà ra ! 

(Cung oán ngâm khúc - Nguyễn Gia Thiều)

Người đàn bà bị chồng phụ bạc ruồng rẫy, không phải vì kém tài, kém sắc hay không giữ trọn được tiết hạnh hoặc trái đạo tam tòng tứ đức, mà do người chồng trong vai trò người chủ sự đã được thiết chế đạo đức xã hội cho phép được quyền năm thê bảy thiếp, dù bị hắt hủi đến tận cùng vẫn phải giữ trọn đạo làm vợ:

...Bây giờ đã ra lòng ruồng rẫy, 

Để thân này nước chảy hoa trôi. 

Hóa công sao khéo trêu ngươi, 

Bóng đèn tà nguyệt tẻ mùi ký sinh. 

...Đêm phong vũ lạnh lùng có một, 

Giọt ba tiêu thánh thót cầm canh. 

Bên tường thấp thoáng bóng huỳnh, 

Vách sương hót gió đèn xanh lờ mờ. 

(Cung oán ngâm khúc - Nguyễn Gia Thiều)

Người chồng ra trận vì chiến tranh, giặc giã, người vợ tiễn đưa chồng trong tâm trạng biệt ly quyến luyến, day dứt đến xé lòng bởi nỗi lo lắng cho tính mạng người chồng, người chủ sự của gia đình phải dấn thân vào chốn hiểm nguy nơi hòn tên mũi dáo chốn sa trường, đã cất bước ra đi là không hẹn ngày trở lại:  

....Đưa chàng lòng dặc dặc buồn

Bộ khôn bằng ngựa, thủy khôn bằng thuyền

Nước trong chảy lòng phiền chẳng rửa

Cỏ xanh thơm dạ nhớ khó quên

Nhủ rồi tay lại trao liền

Bước đi một bước lại vin áo chàng

Lòng thiếp tựa bóng trăng theo dõi

(Chinh phụ ngâm - Đặng Trần Côn)

          Chồng đi chinh chiến theo mệnh lệnh triều đình, sự sống và cái chết trong gang tấc dễ gì định đoạt, người vợ ở nhà chỉ còn biết gửi tình cảm của mình vào nỗi nhớ đơn phương da diết, vào dòng nước mắt đêm đêm ướt gối chăn, vì thiên tính và trách nhiệm của người vợ trong gia đình là luôn lo lắng chăm sóc miếng ăn giấc ngủ cho chồng, nay hoàn cảnh chinh chiến cắt chia, khiến người vợ không tròn thể làm tròn thiên chức.

...Vì chàng lệ thiếp nhỏ đôi

Vì chàng thân thiếp lẻ loi một bề

Thân thiếp chẳng gần kề dưới trướng

Lệ thiếp nào chút vướng bên khăn

Duy còn hồn mộng được gần

Đêm đêm thường đến Giang Tân tìm người.

 (Chinh phụ ngâm - Đặng Trần Côn)

          Trong những phút giây yếu lòng, người vợ cũng có những khát khao ham muốn muốn vượt qua tất cả mọi sự ràng buộc hay sự suy xét về nhan sắc phai tàn theo tuổi xuân của họ, nhưng tình cảm đối với người chồng nơi xa xôi vẫn là điều kiện tiên quyết giúp họ vượt qua trong sự tự an ủi bản thân:

...Nghĩ nhan sắc đương chừng hoa nở

Tiếc quang âm lần lữa gieo qua

Nghĩ mệnh bạc, tiếc niên hoa

Gái tơ mấy chốc xảy ra nạ giòng

(Chinh phụ ngâm - Đặng Trần Côn)

Nhớ nhung, lo lắng vẩn vơ, để rồi bi luỵ thảm sầu ứa lệ là tình cảm chung của những người vợ có chồng chinh phu mỗi khi nghe tin có người ngã xuống nơi sa trường, bất lực vì lệnh chinh chiến của triều đình giáng xuống đầu chồng mình, người vợ vốn suốt đời chăm chỉ tảo tần chỉ còn biết thở than trách cứ đấng bề trên: 

...Não người áo giáp bấy lâu

Lòng quê qua đó mặt sầu chẳng khuây

Trên trướng gấm thấu hay chăng nhẽ

Mặt chinh phu ai vẽ cho nên?

Tưởng chàng giong ruổi mấy niên

Chẳn nơi Hãn Hải thì miền Tiêu Quan

Đã trắc trở đòi ngàn xà hổ

Lại lạnh lùng những chỗ sương phong

Lên cao trông thức mây lồng

Lòng nào là chẳng động lòng bi thương!

(Chinh phụ ngâm - Đặng Trần Côn)

          Tình cảm dành cho người chồng nơi biên ải mỗi ngày thêm chất chứa trong lòng người vợ nào biết dãi bày cùng ai và lấy ai chia sẻ, người vợ chỉ còn cách chia sẻ cho chồng qua việc đảm đương thay vai trò của người chồng trong gia đình:

... Thiếp trong cánh cửa, chàng ngoài chân mây 

Trong cửa này đã đành phận thiếp

Ngoài mây kia há kiếp chàng vay?

Những mong cá nước sum vầy

Nào ngờ đôi ngả nước mây cách vời

Thiếp chẳng tưởng ra người chinh phụ

Chàng há từng học lũ vương tôn

Tình gia thất nào ai chẳng có

Kìa lão thân, khuê phụ nhớ thương

Mẹ già phơ phất mái sương

Con thơ măng sữa, vả đương phù trì

Lòng lão thân buồn khi tựa cửa

Miệng hài nhi chờ bữa mớm cơm

Ngọt bùi thiếp đã hiếu nam

Dạy con đèn sách thiếp làm phụ thân

Nay một thân nuôi già dạy trẻ

Nỗi quan hoài mang mể biết bao !

Nhớ chàng trải mấy sương sao

Xuân từng đổi mới, Đông nào còn dư

(Chinh phụ ngâm - Đặng Trần Côn)

          Bao nhiêu dâu bể nhớ thương sầu não người vợ chỉ còn cách vẽ ra một giấc mơ tươi sáng về ngày mai khi chồng chiến thắng trở về, với đòi hỏi giản đơn không phải với chồng mà là với đấng bề trên, kẻ đã hạ lệnh bắt chồng mình phải ra chiến trường. Chỉ có tình cảm thuỷ chung đơn nhất và tình yêu vô bờ của người chinh phụ đối với người chinh phu mới khiến người vợ vốn bị coi thường trong xã hội dám kháng lại tư tưởng nô dịch trong đạo quân thần:

...Ơn trên: tử ấm thê phong

Phần vinh thiếp cũng đượm chung hương trời

(Chinh phụ ngâm - Đặng Trần Côn)

Trong xã hội hiện đại, vợ chồng chung sống với nhau vì tình, vì nghĩa, trong hôn nhân tự do, quá trình tiến tới hôn phối do hai bên tự nguyện thực hiện, sau khi trải qua một quãng thời gian tìm hiểu về đối tác của mình. Kiểu gia đình này, tình yêu đôi lứa là yếu tố quyết định chi phối căn bản tới cuộc sống gia đình sau này, giai đoạn yêu thương chín mùi cũng là nguồn cảm hứng vô tận tạo hoá dành cho các thi nhân trong lãnh địa thơ hội tụ muôn màu của tâm trạng và sắc thái tình cảm, người đàn bà đã mạnh mẽ, quyết liệt hơn trong tình cảm của mình dành cho người mình yêu:

Nếu ta gửi tình yêu

Vào một nơi chân thật

Thì tình yêu của ta

Sẽ thành hương thành mật.

Gửi tình yêu vào đất

Được hoa trái đầy cành

Gửi lên trời cao rộng

Sẽ được ngọn gió xanh.

Ta trao cả cho anh

Một tình yêu cháy bỏng

Như một cánh buồm xinh

Hiến mình cho biển rộng.

Ta đã gửi cho anh

Một con tim dào dạt

Và anh trả cho ta

Một tình yêu tan nát!

Ta muốn ôm cả đất

Ta muốn ôm cả trời

Mà sao không yêu trọn

Trái tim một con người?

(Gửi tình yêu – Đoàn Thị Lam Luyến)

Cuộc sống hiện đại đưa đến cho mối quan hệ vợ chồng với muôn vàn khó khăn thử thách, tình cảm người dành cho yêu chồng, ngoài tình yêu thương còn có sự lo lắng cùng nỗi lo của chồng, cùng san sẻ những công việc từ trong gia đình cho đến công việc xã hội, cùng trăn trở trước đầy rẫy những bất công đang diễn ra trong cuộc sống mỗi ngày, tuy không trực tiếp đe doạ đến hạnh phúc gia đình họ, nhưng có khả năng làm xói mòn đạo lý, băng hoại nhân cách sống xã hội:

Anh không ngủ được ư anh?

Để em mở quạt quấn mành lên cho

Lặng sao cái gió mặt hồ

Ghét sao cái nóng đầu mùa đã ghê!

Đoàn thương binh mới trở về

Đánh nhau trước cửa hàng bia lúc chiều.

Anh không ngủ được anh yêu?

Nghe chi con lũ đang chiều nước dâng

Ngày mai cây lúa lên đòng

Lại xanh như đã từng không mất mùa

Con sông bạn với con đò

Con người bạn với câu hò trên sông

Ngủ đi em khép cửa phòng

Để em lên gác em trông xem nào

Ai đồn rằng cọ cháy cao

Người dân Vĩnh Phú đốt bao nhiêu đồi

Hình như lửa đã tắt rồi

Gió không thổi nữa anh ơi yên lòng

Thương gì người đói lang thang

Xin ăn trên khắp phố phường ngoài kia

Ngủ di anh hãy ngủ đi

Ngày mai họ sẽ trở về quê thôi

Lòng thương chỉ nói bằng lời

Lấy đâu ra gạo cho người được no...

(Hát ra chồng trong những đêm khó ngủ - Xuân Quỳnh)

Người phụ nữ luôn gánh trách nhiệm lớn trong việc chăm sóc, duy trì ngọn lửa hạnh phúc cho gia đình qua việc chăm sóc chồng con và phải giao đối đãi tiếp hoà thuận với gia đình nhà chồng, niềm tin lớn nhất trong đời họ là người chồng đầu gối tay ấp, khi bị chồng phản bội sự phản ứng đầu tiên trong tình cảm là sự ghen tuông, hờn giận, dù biết thái độ phản ứng của mình có thể không đem lại kết quả như ý muốn, và hạnh phúc gia đình chắc gì đã được đảm bảo bền vững, nhưng với bản năng sống để bảo vệ mái ấm, bảo tồn thành quả hạnh phúc của mình phải vất vả cả đời để giành được, người vợ sẽ có thái độ thật quyết liệt:

Em đã đoạt anh từ tay người đàn bà kia

Giống như người đàn bà kia

Đoạt anh từ tay người đàn bà khác

Bỗng chốc anh trở thành tư bản

Trong tay những kẻ chỉ yêu tiền

Ghen như sôi và giận như điên

Người đàn bà với trái chín trên tay vừa bị lăn xuống đất

Ghen như sôi và giận như điên

Người đàn bà với ước mơ chưa thành sự thật

Anh dễ thương như cây và hiền lành như đất

trong tay những kẻ chẳng yêu vườn!

Em đã đón anh về

Nhưng chắc gì giữ được anh lâu hơn

Rồi sẽ có một người đàn bà khác

Anh vốn yếu mềm và biếng nhác

Miếng mồi của chiến tranh man rợ diệu kỳ

Em sửng sốt rồi nghĩ đến một ngày anh lại bỏ ra đi!

(Chiến tranh - Đoàn Thị Lam Luyến)

Yêu thương, chăm chút, hờn ghen, giận dữ là các sắc thái tình cảm thường trực trong tình yêu của người vợ dành cho chồng, mối quan hệ tình cảm vợ chồng hiện đại, khi người chồng mải mê với công việc xã hội, ít hoặc không có thời gian quan tâm đến tình cảm của mình dành cho vợ thường ngày, sẽ không thể tránh khỏi sự bất hoà xung khắc về lối ứng xử và phong cách sống của nhau, nhiều khi chỉ là những mâu thuẫn nhỏ, nảy sinh ra từ những chi tiết tưởng như vụn vặt nhưng tác dụng lại ảnh hưởng vô cùng sâu sắc tới tình cảm của người vợ:

Có những đêm khi tàn giấc mơ hồng

Em bất chợt biết mình đang tiếc nuối

Một vạt chăn đơn phủ hờ mép gối

Và chiếc giường thừa thãi ánh trăng suông.

Đâu phải tại em dễ tủi hờn

Hay tơ tưởng những điều không tên gọi

Anh nằm đó mà cách xa diệu vợi

Tình yêu có cần ngăn nắp quá không anh?

Đêm mệt nhoài sau hơi thở chiếu chăn

Sự xộc xệch cũng đáng yêu lắm chứ!

Sao anh quá vội vàng khép chúng vào trật tự

Có lẽ trong anh đêm mãi chỉ là đêm.

Có thể nào, nuối tiếc tăng thêm

Khi không thể diễn tả bằng lời cho anh biết

Có lẽ nào, tình yêu ta dần hết

Bởi những điều vặt vãnh đó không anh?

(Điều vặt vãnh – Tạ Thu Hà)

Tình cảm trong tình yêu người vợ dành cho chồng là vô cùng và không có một giới hạn nhất định nào cả, bởi ẩn sau tất cả những cung bậc tình cảm thường trực nơi người vợ còn có thiên chức làm vợ và làm mẹ, tuy tính ích kỷ, tiểu tiết là bản tính cố hữu trong tư duy của người phụ nữ quanh năm phải vất vả lo toan việc nội trợ, nhà cửa, nhưng tấm lòng rộng lượng, bao dung, từ tâm hỉ xả cũng không ai hơn những người vợ ấy, chính những điều đó đã hội tụ đầy đủ vào phẩm cách sống nhẫn nhường và sẵn sàng hy sinh trong người vợ. Nhờ tính ấy mà họ biết vun vén chu toàn cho hạnh phúc gia đình, sau cơn hờn giận lại biết lấy niềm vui của chồng, làm hạnh phúc cho mình:

Hãy về với em anh nhé

Trăng đã trong và gió cũng dịu hơn

Khóe mắt lá thắp bừng vòm lộc biếc

Sự cô đơn em không thể nào quen...

Chiếc giường đôi nhau nhúm vạt chăn đơn

Đôi sợ tóc quăn queo hờn mép gối

Góc bếp đống chảo, xoong lạnh nguội

Mếu máo khóc đòi hơi ấm lửa hai ta.

Về với em đi, em không thể nào quên

Đĩa cà muối giòn tan, vị tương nồng nếp mới

Tách cà phê pha trong đêm nóng hổi

Tiếng cằn nhằn chê trách vô tâm.

Về với em đi, em là người có lỗi

Chẳng biết giữ chút hờn ghen giận dỗi

Chẳng biết giữ những phút giây nông nổi

Chẳng biết làm gì khi thiếu vắng anh.

Hãy về đi, về đây với em!

Câu thơ đắng đem trả về quá vãng

Hạnh phúc chẳng ở đâu xa lạ

Hạnh phúc của em là...

           tiếng cằn nhằn, chê trách của anh.

(Hạnh phúc của em - Tạ Thu Hà)

Chuyện ngoại tình từ lâu nay vẫn bị xã hội lên án, làm vợ những đức ông chồng có máu trăng hoa quen thói đi ngang về tắt, trốn tránh vợ con, là điều khó khăn và cũng là thử thách lớn trong ứng xử của người vợ khi muốn giữ cho gia đình trong êm ngoài ấm, nền nếp gia phong. Nếu “ông ăn chả, bà ăn nem” thì cái tổ ấm gia đình chắc chắn sẽ tan tành theo lạc thú của cả hai người, còn người vợ chịu nhịn cho qua chuyện theo tinh thần “đàn ông năm thê bảy thiếp” chắc chắn càng không ổn bởi “non sông dễ đổi, bản tính khó rời”, người chồng chắc sẽ càng lấn tới ắt sẽ có ảnh hưởng tiêu cực đến gia đạo. Tất nhiên với người vợ yêu chồng, bằng tình cảm và đức tính dịu dàng nhân hậu của mình chắc chắn sẽ tìm ra phương hướng giải quyết ổn thoả theo cách “lạt mềm buộc chặt”: 

Oai phong ở chốn quan trường

Ba quân răm rắp mà thường sợ “thê”

Bởi đâu sợ vợ gớm ghê

Phải chăng cơ lộ, đi về rẽ ngang.

Có giầu mà chẳng có sang

Sang chàng trót dại cho nàng ngoài dinh.

Trách nàng vội giở võ khinh

Lăng loàn, phạm thượng tại mình tạo ra

Chê người sao chẳng trách ta

Đòn ghen nông nổi đàn bà hiểm nguy.

Danh vàng chốc lát đổ đi

Tinh nguyên chồng vợ bại suy hận thù

Tinh thông mà hoá dại ngu

Đến toà mới hiểu loà mù tính sai.

...

Giận hờn ghen vội quá đà

Lạt mềm xoắn chặt mới là khôn ngoan

Vợ chồng còn trót dối gian

Nhìn xa trông rộng, bảo toàn gia phong.

(Quan và vợ - BBT)

Tình cảm gia đình là yếu tố thắt chặt mối quan hệ vợ chồng, nó có thể bắt đầu từ một phía trong mô hình hôn nhân gả bán, nhưng trong xã hội hiện đại, tình yêu trong mô hình gia đình hôn nhân tự nguyện phải có nguồn gốc từ hai phía và trách nhiệm truyền lửa sống cho hạnh phúc gia đình cũng thuộc về cả hai giới nam và nữ, hay nói cách khác phụ thuộc vào hành vi tình cảm, ứng xử giữa vợ và chồng, cả hai đều phải lấy tính nhẫn nhịn làm đầu để tránh cho hạnh phúc gia đình phải lâm vào tình trạng đổ vỡ, mất mát, mà hệ quả của sự rạn vỡ tình cảm chồng - vợ sẽ đem lại nhiều hệ luỵ nhất là phía người chồng, bởi trong tâm lý người đàn ông, ngoài sự mất mát đi tình cảm, sự quan tâm chăm sóc trực tiếp từ người vợ, thì trách nhiệm ông chủ gia đình của anh ta trước xã hội cũng bị chì trích khá nặng nề, dễ dẫn đến những hành xử cực đoan với bản thân:

Sợ nhất mâu thuẫn vợ chồng

Giận đời nghiện hút đèo bòng bê tha.

(Mười điều đáng sợ - BBT)

          Tình cảm người chồng dành cho vợ kín đáo mà sâu sắc, bởi đặc tính của người đàn ông vốn ưa hành động. Khi gia cảnh không suôn sẻ, người vợ vụng về trong công tác tề gia nội trợ, thì gánh nặng ấy ắt phải đẩy sang đôi vai của người chồng, ngoài việc phải lo “đối ngoại”, lại tiếp tục thay vai trò người vợ công việc “đối nội” đầy phức tạp trong gia đình, họ tộc. Phải là người chồng giàu tình cảm, yêu thương vợ con hết mực cùng nghị lực sống mạnh mẽ mới có thể có được cái tình cảm chan chứa nhân bản ấy:

Một mình một lái cái “Thuyền to”

Nghèo đói bao năm, lắm lỗ rò

Tưởng rằng được vợ cùng chung sức

Ai ngờ “Vợ thế” hóa sầu lo.

Xót xa cha mẹ về Tây Trúc

Huynh đệ hy sinh bỏ lỡ đò

Ba con xuất ngoại chưa thành đạt

Con gần nghiệp phiện chẳng cai cho.

Khổ đau nuốt lệ cười huyền bí

Một mình xoay sở dở quanh co

Trời gieo số mệnh gì ghê thế?

Hãm hại đời trai khổ số cò.

Công đức, từ tâm, hòa lý trí

Một năm trăm triệu hiến dâng cho

Người đời ngỡ tưởng mình sĩ phí

Ai hay cần kiệm, chắt chi lo!

(Số mệnh và lý trí - BBT)

          Tình huống người đàn ông bất tài, sống dựa dẫm vào người vợ, hay chưa xứng làm người trụ cột trong một gia đình, dân gian thường dùng câu ví von đầy tính châm chọc “Thế gian nhất vợ nhì trời...”. Trong mối quan hệ vợ chồng thời hiện đại vốn coi trọng quyền bình đẳng nam nữ, vai trò người chồng và người vợ là ngang nhau để đảm bảo bền vững nền tảng hạnh phúc gia đình, tức là vợ và chồng đều có trách nhiệm trong các hành vi ứng xử với nhau. Vợ chồng hoà thuận vui vầy, thì chữ yêu được đẩy lên hàng đầu, khi xảy ra lục đục hay va chạm nhỏ, thì cái nghĩa là chất keo hàn gắn, và tình cảm người chồng dành cho vợ không vì những cái vụn vặt đó mà phai nhạt đến độ bát nước đổ đi:

Ai bảo nhất vợ nhì trời

Để anh gánh khổ cả đời cầu vinh

Yêu là tất cả nghĩa tình

Yêu thành hoà thuận tôn vinh phụng thờ.

Dân yêu chín đợi mười chờ

Vua yêu nghiêng ngả bàn cờ nước non

Vợ chồng yêu mỏi yêu mòn

Làm lên vinh, nhục, vàng son bởi tình.

Trần gian hai chữ Trọng – Khinh

Trọng vì chồng vợ hiểu mình biết ta

Đắng cay gian khổ vượt qua

Lựa đời chấp nhận làm hoa trường tồn.

Khinh vì sĩ diện, dở, khôn

Hám danh, hiếu thắng, lỗi dồn chồng con

Hở cơ, khoác lác, khoe giòn

Lăng loàn bảo thủ, lại còn dối gian.

Bởi đâu tình, của nát tan

Công, Dung, Ngôn, Hạnh không bàn luận ra

Một lời, một chữ gần xa

Xa gần cũng bởi chữ “Hoà”, chữ “Nhân”.

Vợ chồng tình nghĩa ân cần

Đào sông, lấp biển muôn phần làm nên

Khôn ngoan hạnh phúc vững bền

Trong ngoài hoà thuận, ấm êm cửa nhà.

Gian, kiêu, lười, sĩ, chua ngoa

Tình tan, của nát, lệ nhoà cháu con

Đắng cay thân phận héo mòn

Công danh, tôn tộc, vàng son hận hoài

Ai bảo nhất vợ nhì trời…

(Khôn hay dở - BBT)

Có người vợ đảm đang biết quán xuyến, trông nom nhà cửa gia đình là niềm mong ước của người chồng, nhưng khi người vợ tỏ ra lấn lướt vai trò của người chồng trong gia đình, thì người chồng cũng cần phải có sự bảo ban khuyên nhủ đúng lúc, kịp thời, hợp tình, hợp lý, nếu chồng ngại đụng chạm lo sứt mẻ tình cảm vợ chồng mà cố nhẫn nhịn, chịu lép vế trước vợ cốt giữ cái vẻ thuận hoà giả tạo trong gia đình cốt tránh điều trong tiếng ngoài với xóm làng thì tác hại vô cùng cho nền tảng hạnh phúc gia đình trong tương lai. Tình huống này người chồng cần phải đối xử với vợ bằng tình cảm cao thượng, thân ái, có nhân quả, phúc hoạ, trước sau để dẫn giải thuyết phục vợ mình:

Thuở vào đời đầy những mộng mơ

Tuổi thanh xuân trung thực dại khờ

Nghèo cùng đinh không màng kén vợ

Để bây giờ khắc hoạ hồn thơ.

Tình yêu ơi! Sâu thẳm vô bờ

Thành chồng vợ trăm năm quằn quại

Vợ thắng chồng là mầm lụi bại

Bệnh ngu, lười, sĩ diện trèo theo.

Không thuận hoà là hoạ đói nghèo

Mẹ hư hỏng – khó bề con tốt

Thôi cũng đành vợ chồng được một

Chỉ có Rồng mới được cả đôi.

Ngậm ngùi thay duyên đổ số trời

Rồi nuốt lệ vươn mình gánh cả

Sống làm người ai không vất vả

Phúc hoạ là kết qủa trồng cây.

Trò hôm nay phần lớn bởi thầy

Con tài đức anh hùng nhờ mẹ

Lý ông cha kỷ cương chặt chẽ

Sự nghiệp vàng – công của ai đây

Hạnh phúc, tình yêu, quằn quại… vơi đầy… 

(Bao nỗi vơi đầy - BBT)

Quan hệ tình cảm vợ chồng được các nghệ sĩ dân gian quan tâm phản ánh phong phú với nhiều góc độ quan chiêm tinh tế, đặc điểm xác quyết là việc các tác giả thơ dân gian thường xây dựng nguồn cảm hứng sáng tác lấy từ chủ thể người vợ trong gia đình với những ý thơ ngợi ca tình nghĩa của vợ dành cho chồng và ý than thở về số phận hẩm hiu của người vợ. Nguồn cảm hứng lấy từ chủ thể là các ông chồng được khai thác trong phạm trù tình yêu của họ với vợ con và cha mẹ già. Bám sát tư tưởng và niềm khao khát của người phụ nữ trong cuộc sống gia đình, thơ dân gian đã khắc hoạ rõ nét tâm trạng người con gái băn khoăn trước ngưỡng hôn nhân:

                        Lấy chồng cho đáng tấm chồng

                        Bõ công trang điểm má hồng răng đen.

Trong sâu thẳm tâm hồn các cô gái, ngoài niềm khao khát hạnh phúc riêng tư khi “lấy chồng cho đáng tấm chồng” ngoài những lề thói do tư tưởng tam tòng tứ đức quy định cho người vợ buộc phải tuân theo thì hoài bão về trí tuệ của người chồng trong xã hội cũng rất cao, đóng góp một phần quyết định vào việc người con gái có trọn tình cảm với chồng sau này hay không:

                        Phận gái lấy được chồng khôn

                        Xem bằng cá vượt vũ môn hóa rồng.

Đạo vợ chồng là tình là nghĩa biểu hiện qua mọi hành vi và thái độ giao tiếp thường ngày giữa vợ và chồng, đó là thứ tình cảm sâu nặng, keo sơn bền chặt. Với nam giới dựa vào quan niệm sống “đàn ông năm thê bảy thiếp” có thể có người còn coi nhẹ cái đạo này, nhưng với người phụ nữ thì không thể có sự chọn lựa nào khác bởi “gái chính chuyên chỉ một chồng”:

              Ai chèo ghe bí qua sông

                        Đạo vợ nghĩa chồng nặng lắm anh ơi!

Vì đạo là vợ, làm dâu quy định ngặt nghèo về tiết hạnh của người vợ, nên coi trọng nghĩa tình chồng vợ trong cuộc sống gia đình không thể không là người vợ, ngay cả người chồng với một lô đặc quyền trong xã hội, trong gia tộc và được sự tiếp tay của các hủ tục cũng không được phép lơ là quên lãng cái tình nghĩa ấy, thế nhưng chất keo gắn bó bền chặt cái tình cái nghĩa trong cuộc sống gia đình thì vẫn phải là tình cảm của người vợ quyết định mức độ lỏng lẻo hay bền vững:

Cầu mô cao bằng cầu danh vọng

                        Nghĩa mô nặng bằng nghĩa chồng con

                        Ví dù nước chảy đá mòn

                        Xa nhau nghìn dặm lòng còn nhớ thương.

Tình nghĩa vợ chồng gắn bó đến “đầu bạc răng long”, người con gái khi lấy chồng cũng chỉ mong ước điều đó, chứ không cần thiết chồng mình phải nhiều tiền, lắm của:

Ở sao như lụa đừng phai

                        Tình chồng nghĩa vợ nhớ hoài không quên.    

Tình thương trong tình cảm người vợ đóng vai trò quyết định mọi hành động, suy nghĩ của người vợ trong hành vi giao tiếp thường ngày, để giữ cái khí tiết chính chuyên của mình sau khi lấy chồng, dù có phải hy sinh tất cả, họ vẫn vui vẻ:

Có chồng thì phải thương chồng

              Chồng đi hang rắn hang rồng cũng theo

                        Lấy chồng thì phải theo chồng

                        Đắng cay cũng chịu, mặn nồng cũng vui.

Tư tưởng “tam tòng tứ đức" cũng là một thứ vòng kim cô xiết chặt them thân phận phụ nữ với chồng, khiến trong cuộc sống vợ chồng, người vợ phải luôn phấn đấu để sống thật tốt, đạt những tiêu chuẩn về công, dung, ngôn, hạnh mà gia đình, họ hàng, làng nước mượn giáo lý đạo đức xã hội yêu cầu. Người vợ sẵn sàng chấp nhận khó khăn, vất vả, không quản “dãi dầu", “đắng cay” để phục vụ, chăm sóc chồng con chu đáo, lấy đó là hạnh phúc lớn nhất của mình. Dù trong tâm tưởng còn vương vấn tình cảm thương nhớ công ơn cha mẹ đẻ thì cũng phải bắt buộc tìm ra lời giải cho câu hỏi giữa bên tình bên hiếu:

Cha mẹ bú mớm nâng niu

                        Tội trời thì chịu, không yêu bằng chồng.

Bằng tình cảm chân thành đã trở thành thiên tính của người vợ hiền, họ đối xử với chồng với tình thương yêu kính trọng hết mực, qua cung cách chăm sóc chồng tận tình chu đáo hàng ngày. Khi chồng chẳng may đau ốm, thì chính người vợ chẳng xá những khó khăn bày ra trước mắt hay hiểm nguy gian khổ để giúp chồng:

Em nghe anh đau đầu chưa khá

              Em băng rừng bẻ lá anh xông

                        Ở làm sao cho trọn nghĩa vợ chồng

                        Đổ mồ hôi em chặm, ngọn gió lồng em che.

Khi chồng đau yếu, thì người vợ lại thay vai trò của người mẹ trong gia đình chăm bẵm cho chồng, bằng tình cảm thiết tha của mình, người vợ đã học hỏi những phương thuốc quý trong dân gian để bồi bổ cho chồng nhanh phục hồi sức khoẻ:

Thương chồng nấu cháo le le

                        Nấu canh bông lí, nấu chè hạt sen.    

Bổn phận người vợ thương yêu kính trọng chồng là yêu cầu của giáo lý đạo đức xã hội, nhưng ở các gia đình tiểu nông, người phụ nữ đảm đang phải luôn chủ động trong mọi công việc chứ không thể hoàn toàn phụ thuộc, hay nhất nhất đợi chờ ý kiến của chồng, nhất là trong công việc bán buôn, nội trợ cần thiết sự chi li tính toán, thứ nhất để tiết kiệm chi phí cho kinh tế gia đình, không lãng phí, thứ hai là giữ chữ tín với bạn hàng, người phụ nữ dân gian đã rất khéo trong việc chỉ đạo ông chồng vốn sẵn trong tay mọi đặc quyền và cả sự thô bạo bằng chính thứ giáo lý đạo đức xã hội đã ràng buộc họ:

Anh về hái đậu, trẩy cà

                        Để em đi chợ kẻo mà lỡ phiên

              Chợ lỡ phiên tốn công, thiệt của

                        Miệng tiếng người cười rủa sao nên

                        Lấy chồng phải gánh giang sơn

                        Chợ phiên còn lỡ, giang sơn còn gì!

Với người phụ nữ chốn sơn dã, công việc hàng ngày gắn bó với thiên nhiên hoang sơ, hoàn toàn xa lạ với mọi giáo lý rang buộc, nên tình cảm của họ cũng rất thực tế, bản năng, không câu nệ hoàn cảnh, tình cảm họ dành cho chồng cũng rất gần gũi với sắc màu thiên nhiên:

Rủ nhau lên núi đốt than

                        Chồng mang quang gánh, vợ mang quang dành

                        Củi than nhem nhuốc với tình

              Ghi lời vàng đá, xin mình đừng quên.    

Ngoài nỗi lo lắng về kinh tế thường trực đè nặng trên đôi vai người vợ, thì sự xung khắc vợ chồng, dẫn tới bất hoà trong gia đình cũng là điều đáng quan tâm phòng tránh trong tâm tư người vợ. Bản tính người chồng tiểu nông vốn ưa hành động, cục cằn thô lỗ, nông nổi, không ưa những lời nói chỉ trích nặng nề, nên để giữ sự êm thấm trong gia đình, người vợ càng phải tế nhị chỉ, muốn thuyết phục chồng làm một việc gì trái với suy nghĩ thường trực trong con người anh ta thì rất cần chỉ ra được nguyên nhân, kết quả của công việc để thuyết phục chồng hợp tác cùng mình, đó cũng là cách hàn gắn tạo mối tình cảm khăng khít giữa vợ và chồng:

Rủ nhau đi cấy đi cày,

Bây giờ khó nhọc mai ngày phong lưu.

Trên đồng cạn, dưới đồng sâu,

Chồng cày vợ cấy con trâu đi bừa.

Đèn lồng khi xách, khi treo,

Vợ chồng khi thảm, khi nghèo có nhau.    

Tạo được sự thân thiện gần gũi với chồng, thì việc gìn giữ nó cũng là kỳ công của người vợ, người nghệ sĩ dân gian đã giúp những người vợ thấu triệt điều đó qua lời khuyên nhủ cả vợ lẫn chồng rằng, chỉ có tình cảm yêu thương sâu sắc giữa hai vợ chồng mới là điều kiện đảm bảo duy nhất cho sự thuận hòa:

Yêu nhau cho mặn cho mà,

Chồng vợ thuận hòa trong ấm ngoài êm.

Hy vọng vào con đường công danh thành đạt của người chồng trên đường thi cử học hành, người vợ sẵn sàng chịu đựng muôn sự cực nhọc vất vả thay chồng gánh vác công việc gia đình nhà chồng, từ việc báo hiếu cha mẹ đến chăm sóc con cái:

Anh đi, em ở lại nhà

Hai vai gánh vác mẹ già, con thơ

Lầm than bao quản muối dưa

Anh đi, anh liệu đua chen với đời.

Trọng trách của người đàn ông trong tộc họ là quan trọng, trong việc quốc gia đại sự thì nghĩa vụ phải gánh vác của người đàn ông là không thể tránh khỏi và càng quan trọng hơn bởi tính chất còn nước thì còn nhà, nước có yên bình thì nhà mới yên ấm, khi nước ở vào thế bị đe doạ, hoạ mất nước hoặc nội loạn sẽ khuấy đảo sự an bình của mỗi nhà thì người đàn ông phải thực hiện nghĩa vụ sung quân, không được viện cớ trốn tránh, và vai trò người vợ rất quan trọng trong việc động viên tâm lý người chồng thực thi nghĩa vụ:

Anh ơi! Phải lính thì đi

Cửa nhà đơn chiếc đã thì có tôi

Tháng chạp là tiết trồng khoai

Tháng giêng trồng đậu, tháng hai trồng cà

Tháng ba cày vỡ ruộng ra

Tháng tư gieo mạ thuận hòa mọi nơi

Tháng năm gặt hái vừa rồi

Trời đổ mưa xuống, nước trôi đầy đồng

Anh ơi giữ lấy việc công

Để em cày cấy mặc lòng em đây.

Tình cảm người vợ dành cho chồng thể hiện qua việc tự nguyện chăm sóc, cung phụng từ cơm ăn áo mặc đến việc lao động kiếm tiền trang trải cho cuộc sống trong sinh hoạt thường ngày, chẳng đòi hỏi tình cảm của chồng đáp lại, mà chỉ yêu cầu, kỳ vọng chồng vinh danh khoa bảng, làm vẻ vang dòng tộc, mát mặt với xóm làng, sau cùng mới là chút ít kiêu hãnh được “võng anh đi trước, võng nàng theo sau”:

Em thời canh cửi trong nhà

                        Nuôi anh ăn học đăng khoa bảng vàng

                        Trước là vinh hiển tổ đường

                        Bõ công đèn sách lưu phương đời đời.

Giấc mơ vinh hiển của chồng cũng là nỗi niềm gửi gắm của cha, mẹ, dòng tộc từ khi quyết chí cho người chồng theo nghiệp bút nghiên, đèn sách. Người vợ với tinh thần “chàng đi hang rắn hang hùm cũng theo” đã giúp cho người chồng nguồn sức mạnh ý chí, càng quyết tâm học hành thi cử. Bên cạnh đã sẵn sự động viên của người vợ trong vai trò người bạn đời, bạn đường, là người “nâng khăn sửa túi cho chàng đi thi” khiến người chồng càng tin tưởng vào quyết tâm vào sức học của mình mà tu chí luyện rèn:

Em là con gái Phụng Thiên

                        Bán rau mua bút mua nghiên cho chồng

                        Nữa mai chồng chiếm bảng vàng

                        Bõ công tưới tắm vun trồng cho rau.

Khi người chồng có ý lơi lỏng, bỏ bê việc học hành, thì người vợ bằng tình cảm chân thành của mình khuyên nhủ dè chừng, nhắc nhở chồng mình về cái đích đến của việc học mà chồng đã theo đuổi từ bao năm:

Xin chàng giữ lấy bút nghiên

                        Đừng tham nhan sắc chớ quên học hành

                        Nữa mai chiếm được khoa danh

                        Trước là vinh thiếp sau mình vinh thân.

Khuyên chàng đọc sách ngâm thơ

                        Dầu hao thiếp rót, đèn mờ thiếp khêu.    

Cái duyên của người phụ nữ chính là sự kiên trì và nhẫn nhịn, có sức thuyết phục mọi người hiểu và đem đến cho họ niềm tin. Cái duyên của người vợ trong cuộc sống thường ngày lại càng cần thiết và luôn phát huy tác dụng ngăn chặn nguy cơ có thể  xảy ra trong quan hệ tình cảm giữa hai người, nó giúp dung hòa những bất đồng giữ hòa khí gia đình trong yên ấm hoà thuận. Cái duyên ấy nhiều trường hợp chẳng cần phải cất công đi học hỏi đâu xa, nó tồn tại ngay trong những câu đối đáp dí dỏm, hay những lời thầm thì bên gối. trước lời nói nhẹ nhàng, cùng hành động uyển chuyển, duyên dáng, và thái độ ứng xử ôn hoà khéo léo của người vợ, hẳn tâm lý căng thẳng bức xúc của người chồng cũng được giải toả:

Chồng giận thì vợ làm lành

                         Miệng cười chúm chím: Thưa anh giận gì?

                        Thưa anh, anh giận em chi

                        Có lấy vợ bé em thì lấy cho!

Khi mắc lỗi, nếu người vợ cứ “mồm năm miệng mười” mà phân trần mong thanh minh cho mình, chắc hẳn người chồng sẽ càng khó chịu, chắc chắn xung đột càng gay gắt bởi bản tính người đàn ông thường không ưa những bà vợ “mồm loa mép giải”, sự hoà thuận trong gia đình sẽ bị phá vỡ. Những người vợ khôn ngoan sẽ không lựa chọn cách sử trí như trên, thay vì thanh minh bằng lô ngôn từ, họ sẽ nhẹ nhàng mượn luôn sở học của chồng để giải toả ức chế của chồng:

Chàng ơi thiếp có lỗi lầm

                        Xin chàng đóng cửa âm thầm dạy nhau.

Hiểu được bản tính thâm căn cố đế của người chồng, kể cả khi bị chồng “thượng cẳng chân, hạ cẳng tay” mà người vợ vẫn nhẫn nại chịu đựng, lấy đức thuần hậu để thuyết phục chồng:

Dang tay đánh thiếp sao đành

              Tấm rách ai vá, tấm lành ai may?

Chung thuỷ là đức tính tốt của người phụ nữ Việt, qua nhiều tác phẩm thơ dân gian, các tác giả dân gian đã đề cao vai trò chung thuỷ vợ chồng, và đặc biệt là sự thuỷ chung của người vợ với chồng, ngoài yếu tố luân lý quy định cho người phụ nữ trong lĩnh vực này, thì phần thiên tính cũng có đóng góp quan trọng giúp người phụ nữ vững vàng trước mọi thử thách cuộc sống:

Có chồng bớt áo thay vai

                        Bớt màu trang điểm kẻo trai nó lầm.

Có chồng thủ phận thủ duyên

                        Trăm con bướm đậu cửa quyền cũng lui.    

Lòng thuỷ chung đã giúp người vợ vượt qua bao cám dỗ trong đời, dù hoàn cảnh nghèo túng, bần cùng phải tảo tần sớm tối kiếm miếng ăn nuôi chồng, nuôi con, nhưng tâm hồn họ vẫn hội tụ điểm sáng của nhân cách sống :

Chồng em áo rách em thương

                        Chồng người áo gấm xông hương mặc người.

Người phụ nữ ở nông thôn đầu tắt mặt tối, phải lao động nặng nhọc, khuya sớm theo thời vụ, nhưng vì chồng, vì con họ vẫn vui vẻ chấp nhận, và coi đó như món quà tình cảm mà mình tạo được cho chồng, tình yêu của họ mộc mạc và gần gũi với thiên nhiên:

Đạp xe nước chảy lên đồng

                        Bao nhiêu nước chảy thương chồng bấy nhiêu.

Qua đồng ngả nón thăm đồng

                        Đồng bao nhiêu lúa thương chồng bấy nhiêu.    

Thủy chung, son sắt với chồng, nên hạnh phúc vợ chồng trong quan niệm nhiều người phụ nữ cũng rất tiến bộ, thậm chí họ còn dũng cảm đi ngược lại giáo lý xã hội đương thời để bảo vệ hạnh phúc vợ chồng trong gia đình:

Trăm năm trăm tuổi, may rủi một chồng

                        Dù ai thêu phụng vẽ rồng mặc ai.

Đói lòng ăn nắm lá sung

                        Chồng một thì lấy, chồng chung thì đừng.

Vợ đôi chồng một ra gì

                        Mỗi người một bụng ở thì sao nên.    

Tinh thần một vợ một chồng trong hôn nhân xưa là tiến bộ vượt bậc trong nhận thức của người phụ nữ, đồng thời đó cũng là hình thức phản kháng mãnh liệt vào những bất công dồn trên vai người vợ trong gia đình, với tư duy giản đơn, thô thiển, thực tế người vợ có thể chấp nhận mọi khó khăn, thiếu thốn,  khổ cực chứ không an phận với cuộc sống “chồng chung, vợ chạ”:

Đói no một vợ một chồng

                        Một niêu cơm tấm dầu lòng ăn chơi.

Khó thì đòn gánh đè vai

                        Tội chi làm mọn cho ai giày vò. 

Mãnh liệt với việc bảo vệ hạnh phúc vợ chồng trong tình cảm của mình, nhưng đôi lúc người phụ nữ cũng yếu đuối, muốn dựa vào vai trò trụ cột của người chồng, trường hợp người chồng quá chậm chạp, ba phải trong cách sống an phận khiến người vợ quá thất vọng:  

Nhất là làm lẽ thứ mười

                        Còn hơn làm cả những người đần ngu.

Có một gia đình êm ấm, hòa thuận, vợ chồng chung lưng đấu cật lao động để xây dựng hạnh phúc là mơ ước của người vợ vốn quen sống với cách sống giản dị. Dù công việc gia đình có nặng nhọc vất vả, họ vẫn thấy nhẹ nhàng, thanh thản khi bên cạnh mình có sự đồng thuận của chồng:

              Kể chi trời rét đồng sâu

                        Có chồng, có vợ rủ nhau cày bừa

                        Bây giờ trời đã hồ trưa

                        Chồng vác lấy bừa, vợ dắt lấy trâu

                        Một đoàn chồng trước vợ sau

                        Trời rét mặc rét, đồng sâu mặc đồng.

Trong hôn nhân gả bán, cô gái phải phục tùng sắp đặt của cha mẹ trong chuyện hôn sự, có những ông bố, bà mẹ sáng suốt, bằng kinh nghiệm và năng lực giao tế của mình đã lựa chọn cho con được người chồng, xứng đôi vừa lứa, có tương lai, nhưng cũng có những ông bố bà mẹ vì tham tiền sính lễ hay địa vị của nhà trai mà gạt bỏ đi sự chênh lệch tuổi tác, hay dị tật nơi con rể tương lai. Ở vào hoàn cảnh đó, phận làm dâu cô gái chỉ còn biết thở than, cho số phận lỡ làng của mình gặp phải ngang trái:

Gà tơ xào với mướp già

     Vợ hai mươi mốt, chồng đà sau mươi

     Ra đường chị giễu em cười

     Rằng hai ông cháu kết đôi vợ chồng

     Đêm nằm tưởng cái gối bông

     Giật mình gối phải râu chồng nằm bên

     Sụt sùi tủi phận, hờn duyên

     Oán cha, trách mẹ tham tiền bán con.

Gặp phải nghịch lý cuộc sống là người vợ mà không được làm vợ, hay không muốn thực hiện thiên chức của người vợ với người chồng của mình vì sự chênh lệch tuổi tác và sự khác biệt tâm sinh lý giữa hai lứa tuổi chồng già, vợ trẻ:

Bữa cơm múc nước rửa râu

     Hầu cơm, hầu rượu, hầu trầu, hầu tăm

     Đêm đêm dắt cụ đi nằm

     Than thân phận gái ôm lưng lão già

     Ông ơi, ông buông tôi ra!

     Kẻo ai trông thấy người ta chê cười.    

Cũng có những cô gái biết rõ về người chồng tương lai của mình, nhưng vì địa vị và tiền bạc của nhà chồng đã làm cô gái mờ mắt, chấp nhận nhắm mắt đưa chân mặc số phận run rủi, chỉ khi về làm dâu, làm vợ, chứng kiến cuộc sống vợ chồng lạnh lùng, éo le, tỉnh ngộ thì đã muộn nên âm thầm thở vắn than dài, nuối tiếc tuổi xuân, mà cay đắng thốt ra:

Tham giàu, em lấy thằng chồng bé tỉ tì ti

     Làng trên trại dưới thiếu gì trai tơ

     Em đem thân cho thằng bé nó giày vò

     Mùa đông tháng giá nó nằm co trong lòng

     Cũng đa mang là gái có chồng

     Chín đêm trực tiết nằm không cả mười

     Nói ra sợ chị em cười

     Má hồng bỏ quá thiệt đời xuân xanh...

Khi bị người chồng ruồng rẫy phụ bạc, người vợ vẫn hết lòng muốn giữ hạnh phúc gia đình, muốn chồng tỉnh ngộ mà nghĩ lại, người vợ ôn tồn gợi nhắc lại những kỷ niệm xưa, những tình cảm mình dành cho chồng khi đau yêu. Chỉ khi người chồng quyết chí rũ bỏ, người vợ cũng đành đoạn chấp nhận, nhưng vẫn có lời nhắc nhở người chồng:

     Nhớ khi anh ốm anh đau

Tay cất chén thuốc, tay đèo múi chanh

Bây giờ anh khỏi anh lành

Anh mê nhan sắc anh tình phụ tôi

Đất xấu nặn chẳng nên nồi

Anh đi lấy vợ, tôi đi lấy chồng.

Người chồng ham sắc, ham tình, cậy quyền gia trưởng “làm trai năm thê bảy thiếp”, lăm le muốn kiếm tìm vợ lẽ, người vợ vẫn chọn cách nhắc nhở nhẹ nhàng hầu mong thức tỉnh chồng từ bỏ ý định đó nếu không muốn mang tiếng phụ tình bạc bẽo:

Khi anh mặt bủng da chì

Tay bưng bát thuốc, tay thì bát canh

Bây giờ anh đẹp, anh xinh

Anh lấy vợ lẽ phụ tình thiếp chăng?    

Khi bị chồng ruồng rẫy, hay lâm vào cảnh vợ cả, vợ lẽ, hoặc khi “nhạt khói nồng hương” người vợ không tìm thấy hạnh phúc trong cuộc sống vợ chồng, phải sống triền miên trong nỗi buồn:

     Buồn từ trong bụng buồn ra

Buồn anh ở bạc, buồn cha mẹ nghèo.

Chồng đam mê tửu sắc, cờ bạc, là hoạ “phá gia chi tử”, rất khó từ bỏ thói quen xấu đó, khi sa đà nợ nần chồng chất, thì trăm thứ lại đổ lên đầu người vợ, có những anh vào vận đen phải bòn rút cả cái quần của vợ đi cắm bạc, hoặc bán vợ đợ con để trả nợ tiền thua bạc, người vợ trong các hoàn cảnh ấy chỉ còn biết kêu trời:

     Thằng chồng em là đứa vô nghì

Tổ tôm xóc đĩa việc gì cùng ngoan.

Mắc phải thứ nợ “trời ơi” từ chồng đem lại do nghiệp cờ bạc đen đủi của chồng, người vợ không thể lên tiếng can ngăn, mà chỉ biết hậm hụi lao động kiếm tiền trả nợ đậy cho chồng:

     Anh ham xóc đĩa cò quay

Máu mê cờ bạc, lại hay rượu chè

Eo sèo công nợ tứ bề

Kẻ lôi, người kéo, ê chề lắm thay!

Nợ nần em trả, chàng vay

Kiếp em là kiếp kéo cày đứt hơi.

Có đức ông chồng dính “vận đen”, vì máu ăn thua, đem hết của nả trong nhà ra gán bạc, thậm chí cả đồ thờ cúng gia tiên, mà anh ta có trách nhiệm thờ cúng giỗ chạp cũng bị anh ta dỡ xuống đem cắm bạc, người vợ trong trường hợp này bất lực hoàn toàn, chỉ biết ngồi than thở:

     Anh thua chi thua dại thua khờ

Nhà cửa anh thua hết, đồ thờ anh cũng thua

Nay chừ em còn cái quần lãnh mới mua

Anh năn năn, nỉ nỉ, anh đem thua cho rồi

Con anh đứa đặt, đứa ngồi

Em than, em khóc, chồng ơi là chồng!    

Lấy phải ông chồng máu mê cờ bạc, vô tình trở thành vật thế chấp trong ván bạc của chồng, người vợ cũng chỉ còn biết van vỉ, cầu xin người chồng với mong muốn gợi lại chút lòng thương với mình:

     Nước nguồn chảy xuống soi dâu

Thấy anh đánh bạc lùa trâu đi cầm

Cầm trâu, cầm áo, cầm khăn

Cầm dây lưng lụa, xin đừng cầm em!

Thân phận người vợ trong xã hội phải chịu cảnh ngộ long đong bởi quan niệm thân gái “mười hai bến nước lênh đênh”, lấy được chồng có học, có công việc làm ăn chí thú thì mở mày, mở mặt và cũng được tôn trọng, còn khi lấy phải người chồng “du thủ du thực”, ăn chơi bệ rạc, hoặc trộm cắp bê tha thì cũng đành cắn răng chịu đựng:

Lấy chồng gặp phải kẻ tồi

Cho nên lòng những bồi hồi đắng cay

Cả ngày chỉ rượu với say

Khi nay thuốc phiện, khi nay tài bàn

Nói ra mang tiếng phũ phàng

Nín đi thì não can tràng xiết bao!

Cũng thì phận gái má đào

Người thì gặp được anh hào đảm đang

Mình thì cũng dự phấn hương

Gặp nơi lêu lổng chẳng thương chút nào!

Cái bếp, là nơi phát huy tài năng nội trợ của người vợ, không gian riêng ấy vốn chỉ dành cho người phụ nữ, thế nhưng có những trường hợp phụ nữ lấy phải người chồng không biết làm ăn hay lười lao động, đùn đẩy mọi công việc từ trong nhà đến ngoài đồng cho vợ, với bản tính vị tha người vợ chỉ còn nước trách móc mong chồng thay đổi tâm tính, tế nhị mà hài hước:

     Chồng người năng văn, năng vũ

Chồng tôi chỉ chủ miếng ăn.

Lại có những trường hợp, chồng mà chẳng ra chồng bởi tệ tảo hôn giữa hai bên cha mẹ, vợ lớn hơn chồng như “đôi đũa lệch”, thật cám cảnh khi hình dung cái cảnh người vợ đảm đang đun nấu bữa cơm phục vụ gia đình chồng trong khi “đức ông chồng” kè kè bên cạnh mè nheo vòi vĩnh đòi ăn:

     Chồng người thổi sáo, thổi tiêu

Chồng em ngồi bếp húp riêu bỏng mồm.    

Lo toan cho chồng, cho gia đình nhà chồng khi người chồng vắng nhà là chức phận của người vợ, đúng nghĩa “dâu con, rể khách”, khi người chồng đi lính cho triều đình thì gánh nặng ấy càng tăng thêm, càng đè nặng trên vai người vợ.

     Con cò lặn lội bờ sông

Gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non.

Không phải trong hoàn cảnh nào người vợ cũng là người thiệt thòi, hay cam chịu nhẫn nhịn vì gia đình nhà chồng, có nghĩa không phải người vợ nào cũng có đầy đủ những đức tính tốt đẹp mà các ông chồng mong muốn, cũng như các đức ông chồng, không phải ai cũng đam mê tửu sắc, cờ bạc, hay thô thiển, dễ phụ tình. Xã hội cũng có không ít những cô gái, làm vợ mà không giữ trọn đạo, lẳng lơ, khinh miệt chồng con và đỏng đảnh làm mình làm mẩy với gia đình chồng:

     Xưa nay ăn những của chồng

Mới có một đồng, đỏng đảnh ăn riêng.

          Khi chồng xa nhà lâu ngày, người vợ không chung tình sẽ nảy ý ngoại tình, bất chấp đạo lý làm vợ, làm mẹ, bỏ qua cả những điều tiếng trong làng ngoài xóm:

     Xống thâm vất ngọn cành hồng

Loạn trôn từ thủa vắng chồng đến nay.    

Vì hoàn cảnh khó khăn trước mắt, không còn lối thoát cho cuộc sống bế tắc, có người vợ đã phải cam tâm phụ tình:

Có chồng thì mặc có chồng

     Còn đi chơi trộm kiếm đồng mua rau.

Vì cuộc sống vợ chồng lạnh nhạt do nguyên nhân gả ép, hôn nhân không có tình yêu hay vì chênh lệch tuổi tác quá lớn giữa vợ và chồng đã khiến người vợ chủ động phụ tình chồng:

Có chồng thì mặc có chồng

     Ở đây vắng vẻ tơ hồng cứ xe.

Bất mãn vì sự không chung tình của chồng với mình, người vợ cũng sẵn sang “ông ăn chả, bà ăn nem”, hệ quả của nó là chung hai vợ chồng phải gánh chịu:

Có chồng càng dễ chơi ngang

     Đẻ ra con thiếp, con chàng, con ai.

Có những cô gái vì không chịu sự gả ép, cương quyết phá tan các quan niệm hủ tục trói buộc người phụ nữ trong hôn nhân đã mạnh mẽ bày tỏ quan điểm của họ:

Không chồng mà chửa mới ngoan

     Có chồng mà chửa thế gian là thường.    

Các nhà thơ dân gian thể hiện rất sát thực những tình cảm yêu thương, chung thủy, đồng thuận chung sức, chung lòng, vợ chồng sát cánh bên nhau để xây dựng gia đình ấm no, hạnh phúc. Với mỗi hoàn cảnh, mỗi tình huống cụ thể thơ dân gian đều đem lại cái nhìn đa chiều giúp người đọc, người lĩnh hội dễ hiểu và dễ cảm thông san sẻ với nỗi khổ của người vợ, người chồng trong vai trò trụ cột nâng đỡ hạnh phúc gia đình. 

(Xem tiếp bấm vào đây)