Tình cảm ông bà, cha mẹ, con cái (tiếp 1)

Tình cảm ông bà, cha mẹ, con cái (tiếp 1)

Nỗi lòng người cha còn nhiều trăn trở băn khoăn bởi sự có lớn mà chưa có khôn của con cái trước bả danh lợi phù hoa đang dăng bẫy trên mỗi bước đi, để tránh những cạm bẫy cho con, người cha đã cân lường đến từng chi tiết đời thường, toan tính đắn đo mọi nhẽ trước khi khuyên giải, đồng thời cũng chỉ rõ ra cái gốc gác nảy sinh của những thói hư tật xấu: 

Tránh lộng hành oai sĩ nghênh ngang

Cảnh tỉnh bạn bầu ba hoa xúi nịnh

Ngẫm sự đời khen chê điềm tĩnh

Ý chí tuổi xuân từng việc gắng vuông tròn.

(Lời hát ru của cha - BBT)

Lời răn dạy của người cha từ muôn đời nay trong tâm thức Việt Nam, vẫn là sự cô đọng các sắc màu tinh khôi, thuần chất của trời, của biển, là hành trình chuyển hoá của sự tự nhận thức, hội tụ những gian nan nhọc nhằn và trải nghiệm cuộc sống trong quá trình lao động, nhuận sắc cho tâm hồn:

Gốc hiếu sinh là cội nguồn lòng son

Con “bất hiếu là tội đồ lớn nhất”

“Sắp đi xa” cha cần nói thật

“Cảnh xế chiều” nhiều ngóng đợi chờ mong.

Mong các con khôn lớn đồng lòng

Thương cha mẹ, thương họ hàng, làng phố

Biết thấu tình hoà mình cùng sướng khổ

Sống vì đời, vì nghĩa nước tình dân.

(Lời hát ru của cha - BBT)

Có nỗi đau nào hơn nỗi đau của người cha khi con trai bị sa ngã trước cám dỗ cuộc đời, công lao nuôi dạy, chăm chút con cái nên người của cha mẹ đã bị người con trai đem đổ xuống sông, xuống biển. Người cha trăn trở nghĩ suy phải chăng sự sa ngã của con là hệ quả của sự giáo dưỡng không nghiêm túc của gia đình mình, hay bởi một cái “nghiệp” nào đó của số phận mà người con phải hứng chịu. Dân gian thường quan niệm “con hư tại mẹ”, nhưng sau những đắn đo suy tính  nhìn gia cảnh người con trai nghiện ngập, đang chết dần từng ngày, nỗi lòng thương cảm máu thịt khiến người cha không thể bó tay. Người cha hiện đại đã không hề trách cứ hay truy vấn trách nhiệm của người mẹ, hay bởi phận số, mà với nghị lực và vai trò trụ cột của mình, người cha đã chọn lấy một cách hành xử cho mình là tìm mọi cách để vực con dậy, theo phương châm còn nước còn tát:

Con nghiện ma tuý mười năm

Phá ba đời bố cố chăm kiệm cần

Thanh danh lụi héo muôn phần

Nghiện lười sợ gấp mười ngàn lần đần ngu.

Con ơi nghe bố hát ru:

Ở con tất cả, luyện tu là thành

Mẹ như mật ngọt, sữa lành

Bố như gốc rễ - đắng thành thuốc tiên

Sữa thơm, mật ngọt, mẹ hiền

Tiền chui ma tuý bám liền đời con.

(Khuyên con cai nghiện – BBT)

Khi con người bị sa vào tận cùng của cảnh sống bê tha, nghiện ngập, không còn lối thoát, thì chỉ có niềm tin là cứu cánh duy nhất để bám víu, gượng dậy và niềm tin ấy một phần phụ thuộc vào nghị lực sống bản thân người con và một phần nữa nhờ vào sự hỗ trợ khích lệ từ người thân thích, ruột thịt và cộng đồng. Với người bị tha hoá đến tận cùng nhân cách sống thì ngoài niềm tin, thì mọi áp lực tác động từ thiết chế xã hội và nguyên tắc sống đều không còn ý nghĩa với họ. Người cha hiểu tâm lý con cái và biết cách giáo dục con mình là phải hiểu và biết nhìn thẳng vào sự thật ấy, từ đó tìm ra phương cách ứng xử thích hợp để giúp con vượt lên. Để thực hiện được nó, tất yếu chỉ có tình cảm cha con và tình yêu thương vô bờ bến nơi người cha mới có thể quyết định và khơi bùng lên ngọn lửa niềm tin ấy:

Thời nay bố chẳng đánh đòn

Đến ngày con phải tự con giam mình

Đừng lừa, gian dối đời khinh

Mười lần cai nghiện tội tình được chi

Trại giam - hình phạt ích gì?

Khi về đường cũ tinh vi hơn nhiều.

Bởi thế!

Hôm nay bố quyết một điều

Buộc con cai nghiện sớm chiều bố giam

Hầu con khổ nhất bố làm

Âm phù, dương trợ, Bắc - Nam liên hoàn

Đừng ai bợ đỡ, khóc than

Đừng ai lái mối, dối gian “bạn vàng”

Giam con trong cảnh đàng hoàng

Khi lên cơn nghiện phải càng vững tâm

Thuốc thang, ăn uống vừa tầm

Qua tuần cơn nghiện cắt mầm hiểm nguy

Tăng cường bổ thận, bổ tỳ

Chữa tâm bổ phổi, phục vì thần kinh

Việc làm, sách đọc, nghĩa tình

Tạo cho con thấy quang vinh tràn đầy.

(Khuyên con cai nghiện – BBT)

Con trai là niềm tự hào và là niềm tin gửi gắm vào cuộc đời của người cha theo một lẽ tự tự nhiên - tính huyết thống dòng tộc. Để tạo cho con niềm tin vào tình cha con, và cuộc sống, thì bản thân người cha sẽ trở thành người hướng đạo, dìu dắt mỗi bước chân con, và trước hết người cha cần phải có niềm tin mãnh liệt vào sự lựa chọn phương cách giáo dục con trai của mình, không đơn thuần là cảm tính, mà phải xuất phát từ ý chí, tri thức và kinh nghiệm sống của chính người cha, và nó càng không thể là niềm tin lạc quan duy lý chí, mà niềm tin ấy rất khoát phải có sự cộng hưởng từ trái tim lượng cả bao dong:

Trăm năm ngàn vạn đổi thay

Lỡ sai biết sửa - Rồng bay phun vàng

Vợ là hoa nở giàu sang

Con là tài sản ngọc vàng trời cho

Cai rồi con sớm liệu lo

Kế thừa sự nghiệp đẹp to, mạnh giầu.

Bên cạnh mối quan hệ giữa cha và con, trong gia đình, còn nhiều lắm những mối quan hệ khác, cũng tương tự như sự phát triển của quốc gia phải luôn gắn liền với hạnh phúc của mỗi gia đình và mối liên hệ gia đình - quốc gia là biện chứng, và đơn vị gia đình luôn đóng vai trò hạt nhân của xã hội trong mỗi quốc gia, từ đó cho thấy tính cần, kiệm trong vai trò mỗi thành viên gia đình được phát huy sẽ ảnh hưởng tích cực tới quốc gia và gia đình như thế nào:

Quyền, Uy, Thịnh, Vượng, nhớ kiệm cần

Tổ quốc hùng cường – Gia đình hạnh phúc

Xét thấu sự đời – Nhìn thế cờ toàn cục

Chớ hẹp hòi gian hiểm, hãm hại dân.

Hưởng vinh hoa ơn tình nghĩa xa gần

Dòng tộc nào cũng có anh hùng liệt sĩ

Nước mắt mồ hôi luyện tôi bền bỉ

Ý chí bao đời mới thành hùng vĩ hôm nay.

Đọng mãi lời Cha… Ru con khôn lớn từng ngày.

  (Lời hát ru của cha - BBT).

          Quan niệm cũ về mối quan hệ cha con trong gia đình không hề đơn tuyến, luôn phát triển theo chiều hướng kế thừa và vươn cao, nếu ở mối quan hệ xã hội “Thua thầy một vạn không bằng kém bạn một ly” được đề cao, lấy đó làm động lực so sánh để con trẻ phấn đấu trong học tập, lao động mang rõ tính cạnh tranh, thì quan niệm “Con hơn cha là nhà có phúc” quả là tiến bộ, cái điều hơn ở đây rõ ràng phải mang tính tích cực, và nếu con không bằng được cha thì cũng là mối lo sợ chính đáng trong tấm lòng người cha khi lo lắng về tương lai của con mình: 

Sợ nhì con chẳng hơn cha

Hiếu trung không trọn ba hoa hại người.

(Mười điều đáng sợ - BBT)

Mọi xung khắc của các cá nhân trong gia đình, nhất là giữa bố và mẹ, đều ảnh hưởng đến con cái, bởi trong nếp nghĩ của trẻ nhỏ luôn lưu giữ hình dáng, lời ăn tiếng nói của cha mẹ, lấy đó làm tấm gương lớn để học hỏi, trau dồi kinh nghiệm sống, ứng xử với xã hội. Giữ được mối quan hệ giữa vợ, chồng, con cái càng bền chặt thì càng làm phong phú thêm đời sống tinh thần cho mỗi cá nhân trong gia đình, và mỗi thành viên sẽ biết tự điều chỉnh hành vi của mình để đáp ứng được vấn đề đạo đức, văn hóa cùng cách ứng xử kính trên, nhường dưới, hoà thuận, hiếu thảo, vị tha, kiên nhẫn, thuỷ chung...

...Trần gian hai chữ trọng – khinh

Trọng vì chồng vợ hiểu mình biết ta

Đắng cay gian khổ vượt qua

Lựa đời chấp nhận làm hoa trường tồn.

...Bởi đâu tình, của nát tan

Công, Dung, Ngôn, Hạnh không bàn luận ra

Một lời, một chữ gần xa

Xa gần cũng bởi chữ “Hoà”, chữ “Nhân”.

...Vợ chồng tình nghĩa ân cần

Đào sông, lấp biển muôn phần làm nên

Khôn ngoan hạnh phúc vững bền

Trong ngoài hoà thuận, ấm êm cửa nhà.

 (Khôn Hay Dở - BBT)

Sự thiên lệch trong mọi hành vi ứng xử của vợ chồng đều có ảnh hưởng trực tiếp tới nhân cách của con cái, có không ít người mẹ khi giận chồng đã vô tình lôi kéo những đứa con về phía mình, công khai phủ nhận vai trò giáo dưỡng cuả người cha mà không biết làm như nhế sẽ đem đến những hậu quả khôn lường khiến hình ảnh người cha trong mắt con cái không còn là tấm gương cho chúng học tập noi theo, từ đó con cái sẽ hoài nghi tất cả những điều chúng đã gián tiếp hoặc trực tiếp học được từ người cha trong cuộc sống trước kia.

Bơ vơ đau xót con ơi!

Đói tình gọi mẹ, chẳng vời thấy cha.

Giận hờn ghen vội quá đà

Lạt mềm xoắn chặt mới là khôn ngoan

Vợ chồng còn trót dối gian

Nhìn xa trông rộng, bảo toàn gia phong.

Hiền thê phúc tại tam tòng

Quân vương tài đức từ trong nước - nhà!

(Quan và vợ - BBT)

          “Hổ dữ không ăn thịt con” là câu cửa miệng người đời ví von với những hành vi vô nhân tính của các đấng sinh thành, như cha mẹ từ chối vai trò chăm sóc nuôi dưỡng con cái trưởng thành, hoặc đẩy con cái vào hoàn cảnh có gia đình cha mẹ mà không chốn nương thân:

          Cha lo ngại lắm là con gái

Chẳng có bao giờ biết mặt cha

Con mười sáu bảy xuân đương độ

Cha bốn năm mươi chửa trót già

Cha buồn tiễn khách nơi hiu quạnh

Con thẹn che đàn nửa mặt hoa

Chàng chàng thiếp thiếp vui bằng được

Bố bố con con chẳng nhận ra...

(Oan nghiệt – Nguyễn Bính)

Ở một khía cạnh khác, hoàn cảnh nào đó khi người cha không trực tiếp nuôi dưỡng được con mình vì điều kiện riêng như khó khăn kinh tế, nhưng chắc chắn một điều, tận cùng tâm khảm họ không phải không có trăn trở, lo lắng cho đứa trẻ:

Ngọc nữ trót sinh vào tục luỵ

Đời con rồi khổ đấy con ơi

Mẹ con đeo đẳng nghề ca xướng

Nuôi được con sao! Giời hỡi giời!

... Đời cha lưu lạc quê người mãi

Kiếp mẹ đêm đêm bán khóc cười

Có mẹ có cha mà đến nỗi

Miệng đời mai mỉa gái mồ côi.

... Giờ đây cha khóc mà thương nhớ

Gửi vọng về con một chiếc hôn

Tiền cha không đủ hoàn lương mẹ

Còn lấy đâu mà nuôi nấng con?

Thôi cha cầu chúc cho con gái

Mắt chớ lưu cầu môi chớ son

Càng tài sắc lắm càng oan nghiệt

“Bảy nổi ba chìm với nước non”

Nhất kiên đừng lấy chồng thi sĩ

Nghèo lắm con ơi! Bạc lắm con!

Ở đây cha khóc mà thương nhớ

Đất huế dầm mưa mấy tháng tròn...

(Oan nghiệt – Nguyễn Bính)

Truyền thống văn hoá Việt Nam, đàn ông là chủ gia đình, là trụ cột, là biểu hiện của nhân cách văn hóa cao đẹp nhất để con cái học tập và noi theo, vai trò người cha rất quan trọng trong việc dưỡng dục “Mẹ sinh cha dưỡng”, và là người được tiếp thu thường xuyên tri thức từ xã hội bởi tính đặc thù của chế độ phong kiến trọng nam khinh nữ, chỉ có nam nhi mới được đi học, đi thi và ra làm quan gánh vác việc làng, việc nước:

Trai thời đọc sách ngâm thơ

 Gái thời tiết hạnh làm câu giữ mình.

(Hát ru)

Thơ ca giữ vai trò phản ánh lại một cách phong phú, chân thực các mối quan hệ gia đình, sự ánh phản ánh này biểu hiện cách nhìn, cách nghĩ, cách cảm và cách sống của người dân Việt trong một phạm vi hẹp là gia đình. Nhưng chúng ta đều biết, thiên tính của những bậc cha mẹ luôn quan tâm đến con cái và đặc biệt chú trọng đến việc giáo dục hình thành nhân cách cũng như hành vi ứng xử cho trẻ, như việc dạy con không được nói dối người lớn, phải thật thà và biết nhìn nhận khuyết điểm, biết cám ơn khi được cho quà. Nếu thiếu đi sự quan tâm chú ý đến việc giáo dục con cái, người lớn đối xử với nhau bằng lời nói, cử chỉ, hành động thiếu văn hóa vì sự mâu thuẫn, lục đục giữa vợ chồng sẽ đẩy các con mình rơi vào tình trạng hụt hẫng về mọi phương diện, khi chúng không đủ ý chí để vượt qua khó khăn này sẽ bị sa vào những tâm bệnh như trầm cảm, rối loạn tâm lý vì những hành động xấu đó đã phản chiếu vào tâm hồn non nớt của chúng, khiến tính nết trở nên cộc cằn, thô lỗ bởi vậy môi trường gia đình đặc biệt vai trò của mối quan hệ giữa cha và mẹ sẽ đóng vai trò quyết định đến sự phát triển nhân cách và hành vi ứng xử của con cái. Thơ ca đã kín đáo giãi bày và gióng lên hồi chuông phản tỉnh xã hội trước thực tế này:  

Anh vẫn “nội trợ” “lễ chùa”

Bao thay việc vợ thiệt thua đủ bề

Người khen chen lấn người chê

Có người chưa hiểu bộn bề trái ngang.

...Ăn chay sáu chục năm trời

Vì con vì vợ vì lời tâm linh

Vì dân vì nước nghĩa tình

Đất, trời, số phận định hình có sao!

(Số phận định hình có sao – BBT)

Trong mỗi gia đình vai trò của mẹ có vị trí quan trọng, là chỗ dựa tinh thần, là hạt nhân tâm lý chủ đạo, nguồn lửa sưởi ấm yêu thương trong gia đình, nguồn tình cảm vô tận cho các con, từ đó gia đình đã trở thành cái nôi văn hóa đầu tiên hình thành nhân cách, với sự khởi đầu từ tiếng ru à ơi khi trẻ lọt lòng, và ngôn ngữ thơ ca đã ngấm sâu vào giấc ngủ thơ ấu mỗi con người. Theo lẽ tự nhiên, trẻ được sinh ra từ lòng mẹ, được nuôi dưỡng từ dòng sữa mẹ, được nghe lời ru ấm áp của mẹ để đi vào giấc ngủ, mẹ sẽ là người đầu tiên trẻ được tiếp xúc khi cất tiếng khóc chào đời, là người dạy trẻ từ lời ăn tiếng nói, hướng dẫn trẻ những bước đi đầu tiên, nhờ thế thơ ca sẽ đi vào đời sống tinh thần của đứa con qua những lời ru hời của mẹ.

...Lại tới mùa xuân rồi

Mừng con thêm một tuổi

Chiếc khăn đỏ trên vai

Mới quàng tươi roi rói...

...Thương con mẹ lại nhớ

Căn hầm hẹp ngày xưa

Nước ngập và gió se

Bùn lấm vào giấc ngủ..

...Trên những hàng cây mới

Bàn chân con bước mãi

Giữa mùa xuân yêu thương

Mẹ lặng lẽ nhìn theo

Chấm khăn quàng đỏ chói.

(Mùa xuân - mừng con thêm một tuổi - XQ)

Tuổi thơ ấu của trẻ thường gắn liền với mọi sự quan sát xung quanh, từ những câu hỏi có lý đến phi lý và câu trả lời được chúng tin tưởng nhất vẫn là lời của mẹ. Một mối quan hệ mới trong gia đình đã được Xuân Quỳnh biện giải rất thuần hậu, và đặc biệt qua vai trò của người phụ nữ trong trường hợp này (mẹ ghẻ - con chồng) thì tình cảm mẹ con càng được khẳng định, đề cao thiên chức, thiên tính của người mẹ và tấm lòng yêu thương bao la của người phụ nữ trong cách giao tiếp ứng xử trước mỗi đứa con (riêng, chung) đều là thành viên của gia đình là điều cần hết sức tế nhị, củng cố thêm tình cảm, niềm tin của đứa trẻ (con riêng) vào người mẹ (mới) của mình qua đó điều chỉnh, dung hoà và cải thiện mối quan hệ trong gia đình theo chiều hướng phát triển tích cực giữa mẹ và con cái.

Thằng em thì hay hỏi

Không kể chuyện như anh

(Tuy con má chẳng sinh

Con vẫn quen gọi má)...

... Tết làm bằng hương thơm

Con làm bằng yêu thương

Của cha và của mẹ

Của bà và của ông

Của má nữa biết không

Con làm bằng tất cả...

Với người con trai, người trụ cột trong gia đình gia trưởng sau này thì mối quan hệ mẹ con càng sâu sắc đằm thắm, một phần thuộc thiên tính quy định bởi chức năng làm mẹ của người phụ nữ, một phần bởi ảnh hưởng sâu sắc của truyền thống nho giáo “Phụ tử tòng tử” đã hằn sâu vào nếp nghĩ sinh hoạt đời sống, văn hoá của người phụ nữ Việt, vì thế với đứa trẻ trai, người mẹ luôn dành hết tâm sức, thời gian để chăm chút, sẵn sàng hy sinh cả những lợi ích tối thiểu của bản thân trong cái gia đình ấy:

...Ngày xưa má mẹ cũng hồng

Bên anh mẹ thức lo từng cơn đau

Bây giờ tóc mẹ trắng phau

Để cho mái tóc trên đầu ah đen

Đâu con dốc nắng đường quen

Chợ xa gánh nặng mẹ lên mấy lần

...Lời ru mẹ hát thuở nào

Chuyện xưa mẹ kể lẫn vào thơ anh

Nào là hoa bưởi hoa chanh

Nào câu quan họ mái đình cây đa...

(Mẹ của anh – XQ)

Với con gái lớn, xuất giá đi lấy chồng, người mẹ trong gia đình gia trưởng xưa phải lo toan cáng đáng quán xuyến đủ thứ cho con gái khỏi thua chị kém em đỡ tủi thân, từ bộ quần áo mới mặc ngày cưới đến những vật dụng trang sức làm đẹp cho con đều được mẹ chọn lựa chu toàn bằng kinh nghiệm của người đi trước, mối quan hệ mẹ và con gái tha thiết, đằm thắm là thế nhưng ẩn đằng sau nó là cả một sự chống chếnh trong tâm hồn người mẹ (theo quan niệm xưa, việc hôn nhân của con gái cũng đồng nghĩa với việc gả bán theo tư duy “Cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy”, việc thách cưới trong hôn nhân còn có nghĩa có con gái đi lấy chồng là cha mẹ phải được bù đắp lại một phần công lênh chăm sóc nuôi dưỡng, sau nữa trong gia đình sẽ mất đi một phần sức lao động bởi nền giáo dục xưa không có chỗ cho con gái, nên từ nhỏ không mất thời gian cho việc học tập, người con gái phải tham gia lao động cùng gia đình và là một trợ thủ đắc lực của người mẹ trong công việc tề gia, nội trợ và đồng áng, canh cửi):

Gái lớn ai không phải lấy chồng

          Can gì mà khóc, nín đi không!

Nín đi! mặc áo ra chào họ

Rõ quí con tôi! Các chị trông!

Ương ương dở dở quá đi thôi!

Cô có còn thương đến chúng tôi

Thì đứng lên nào! lau nước mắt

Mình cô làm bận mấy mươi người.

Này áo đồng lầm, quần lĩnh tía

Này gương này lược này hoa tai

Muốn gì tôi sắm cho cô đủ

Nào đã thua ai đã kém ai?

Ruộng tôi cày cấy, dâu tôi hái

Nuôi dạy em cô tôi đảm đương

Nhà cửa tôi coi, nợ tôi giả

Tôi còn mạnh chán, khiến cô thương!

Đưa con ra đến cửa buồng thôi

Mẹ phải xa con, khổ mấy mươi!

Con ạ! đêm nay mình mẹ khóc

Đêm đêm mình mẹ lại đưa thoi.

(Lòng mẹ - Nguyễn Bính)

Vẫn nỗi lo toan truyền kiếp của người người mẹ xưa, nhưng trong mẫu gia đình hiện đại, khi việc hôn nhân với khái niệm gả bán đã mờ nhạt hay bị đào thải hoàn toàn khỏi đời sống xã hội và trong tư duy người mẹ. Việc hôn sự hoàn toàn do con cái tự nguyện, chọn lựa thì sự băn khoăn lo lắng của người mẹ càng tăng thêm. Nỗi lo lắng của người mẹ không phải không có cơ sở vì kiểu hôn nhân truyền thống thì cha mẹ được quyền áp đặt, can thiệp thì kinh nghiệm nhìn nhận con người của người mẹ đã phát huy được phần nào hiệu quả theo mô thức “lấy vợ kén tông, lấy chồng kén giống” trong việc lựa chọn vị hôn phu tương lai cho con gái mình, nhưng ở hôn nhân tự nguyện thì vai trò kinh nghiệm sống của người mẹ tỏ ra không hiệu quả bởi cô con gái cưng khi lựa chọn bạn đời thường theo cảm tính, (thiên tính nữ) trong hành xử vì thế yếu tố may rủi luôn đóng vai trò quyết định đến hạnh phúc của con theo cách hiểu của người mẹ. Con gái tuy từ nhỏ đã gần gũi học tập và thừa hưởng kinh nghiệm sống từ người mẹ, nhưng trước giờ phút quyết định hạnh phúc cuộc đời người mẹ thấy cần nhắc lại, khuyên nhủ lại bài học kinh nghiệm sống thêm một lần nữa, hẳn không thừa khi con về làm dâu nhà người, bắt đầu cuộc sống mới, hoàn toàn xa lạ với nếp sống thường ngày theo cung cách của gia đình mình đã ăn sâu vào tiềm thức từ thuở ấu thơ. Cô con gái cưng sẽ phải dựa vào đó để điều chỉnh mọi mối quan hệ để kiến tạo cho mình một tổ ấm gia đình mới, mang tính kế thừa truyền thống tam cương ngũ thường như lời mẹ:

Mẹ khuyên con gái diệu cưng

Con đi xuất giá mẹ mừng khuyên con

Chọn lời vàng đá sắt son

Luyện vào tâm trí giúp con đường dài.

Lấy chồng hồng phúc tương lai

Dở hay khôn dại “Mười hai bến lòng”

Khôn may lường được bến trong

Vội vàng ngộ nhận long đong đục sầu.

 (Mẹ khuyên con trước giờ xuất giá - BBT)

“Con dại cái mang” câu thành ngữ dân gian sử dụng trong trường hợp khi con thơ phạm phải sai lầm trong cuộc sống thì trách nhiệm trước hết thuộc về người mẹ, lỗi có thể do người mẹ đã không quán xuyến được đầy đủ đường ăn nết ở của các con, hay sự thiếu quan tâm giáo dục nhân cách sống cho lũ trẻ. Trong tâm tư của người làm mẹ nào cũng mong muốn con cái chăm chỉ học tập, lao động, trở thành những thành viên có ích cho xã hội, khi con chót lỡ bước sa chân, phạm phải lỗi lầm thì lòng người mẹ là đau đớn hơn cả bởi thiên tính “Cá chuối đắm đuối vì con”:

...Nuôi con từ bé đến giờ

Bao nhiêu nước mắt cạn khô cả rồi

Gia tài chỉ một con thôi

Có con mẹ chấp cuộc đời bể dâu.

Trời không cho mẹ sở cầu

Con hằng san nửa gánh sầu mẹ mang

Trời làm duyên mẹ nát tan

Con là một nhịp quá giang trong đời

Cầm bằng lại gẫy lại rơi

Mẹ chẳng chịu trời, mẹ chỉ chịu con.

              (Tìm con - Đoàn Thị Lam Luyến)

Cha mẹ là những yếu tố cơ bản kiến trúc nên khái niệm gia đình, là những thành viên trực tiếp lo toan gánh vác và trách nhiệm kế thừa gìn giữ phát huy truyền thống, gia phong, gia đạo của dòng tộc, đồng thời cũng là tấm gương cho con cái noi gương học tập hoàn thiện nhân cách và điều chỉnh mọi hành vi ứng xử trong các mối quan hệ xã hội.

Ông bà, cha mẹ luôn dành tình cảm tốt đẹp nhất cho con cháu mình, truyền thống ấy là bất biến, và xã hội cũng đòi hỏi những người làm con, làm cháu phải cư xử tốt đối với ông bà, cha mẹ mình. Con cháu phải tuân thủ theo phép tắc gia phong, phải thực tâm tôn trọng và hiếu đễ với ông bà cha mẹ, tổ tiên, biết kính trên nhường dưới, học lễ phép từ lời ăn tiếng nói, cung cách ra vào thưa gửi, luôn đề cao và gắng sức học tập rèn rũa theo tấm gương ông 

(Xem tiếp bấm vào đây)