Lời mở

Lời mở

Trong cuộc đời mỗi chúng ta, từ ấu thơ đã bắt gặp sự hiện diện của thơ, qua mỗi lời ca, điệu hát trầm bổng mẹ ru bên nôi, mà ý nghĩa của nó ta chỉ có thể ý thức, lĩnh hội trọn vẹn dần theo năm tháng lớn khôn. Giống như các thể loại văn học khác, thơ hướng đến đối tượng trung tâm là con người, khám phá, phát hiện vẻ đẹp trong thế giới nội tâm cũng như các hiện tượng phát sinh từ cuộc sống, phục vụ nhu cầu tinh thần cho con người. Ta cũng biết gia đình là yếu tố cấu thành nên xã hội văn minh, ở đó vai trò mỗi thành viên được khẳng định qua các mối quan hệ tình cảm hôn nhân, huyết thống, máu thịt, thiêng liêng, và cũng chính dưới mái ấm gia đình con người mới tìm thấy sự sum họp, hạnh phúc, đoàn tụ trong sự bảo bọc bình an của người thân. Nói cách khác, gia đình có thể hiểu như một đơn vị xã hội vĩ mô, nó chịu sự tác động, chi phối của xã hội song có tính ổn định, độc lập tương đối. Nó có quy luật phát triển riêng với tư cách là một thiết chế xã hội đặc thù. Những thành viên gia đình được gắn bó với nhau về trách nhiệm và quyền lợi kinh tế, văn hóa, tình cảm một cách hợp pháp, được Nhà nước thừa nhận bảo vệ, và là một thiết chế gắn liền với hôn nhân để đảm bảo chức năng tái sản xuất, duy trì nòi giống. Những thành viên trong gia đình liên kết bởi cơ sở huyết thống, hôn nhân. Mảng nghiên cứu thơ lấy tình cảm gia đình làm đối tượng phản ánh, thể hiện qua mối quan hệ qua lại ứng xử tình cảm giữa các thành viên trong gia đình. Qua đó ta cũng nhận thấy sự vẹn tình và trọn nghĩa là hai vấn đề chủ chốt thường trực biểu hiện trong thơ, là nguồn cảm hứng chủ đạo quyết định sự hòa quyện và gắn bó chặt chẽ trong các mối quan hệ tình cảm làm nên thế giới tinh thần phong phú và sâu sắc.

Qua những câu thơ tái hiện hiện thực cuộc sống và thế giới nội tâm cùng đời sống vật chất và tinh thần là những rung cảm mãnh liệt, tinh tế đa dạng, độc đáo đậm tính nhân văn trong thế giới quan những người nghệ sĩ cầm bút sáng tạo khi quan sát mô phỏng lại mối quan hệ đa chiều và phức tạp từ mỗi thành viên trong các mô hình gia đình Việt Nam. Đem lại sự nhận thức chính xác về thế giới nội tâm con người, theo khuynh hướng ngợi ca, trân trọng, thương yêu, tin tưởng, đề cao phẩm giá, nhân cách từ đó hướng con người hướng tới các giá trị nhân bản chân, thiện, mỹ của cuộc sống.

Qua thơ chức năng của các mối quan hệ tình cảm gia đình cũng sáng tỏ, là môi trường văn hóa đầu tiên, nơi mà mỗi cá nhân khi chào đời và trong quá trình phát triển, liên tục được tiếp nhận những tình cảm tốt đẹp, được truyền dạy tính cách siêng năng, cách ứng xử, sao cho trong gia đình mọi người sống hòa thuận, êm ấm, ăn ở có trên có dưới, với bà con họ hàng nội ngoại, cũng như với hàng xóm láng giềng, được truyền thụ những giá trị văn hóa truyền thống, cũng như những giá trị văn hóa hiện đại tạo nên giá trị xã hội và nhân cách văn hóa ở mỗi con người một cách gián tiếp hay trực tiếp.

Trong thơ, mối quan hệ gia đình là môi trường quan trọng trong việc dạy các giá trị đạo đức truyền thống cho các thế hệ, có ý nghĩa trong việc xây dựng cái gốc của nhân cách con người, như ông bà, cha mẹ, anh chị lớn thường chăm lo việc dạy đạo đức cho con em, coi đó là việc làm thường xuyên trong việc duy trì nề nếp gia đình và truyền thống dòng họ, qua đó thể hiện trách nhiệm, nghĩa vụ và tình cảm của họ với các thành viên khác. Song song cùng đó, lòng hiếu thảo và đoàn kết anh em trên dưới một lòng cũng được các thế hệ thường xuyên giáo dục qua câu chuyện sinh động về tấm gương cuộc đời của chính ông bà, cha mẹ là chất liệu sống có tác động tích cực, trực tiếp tác động tới nhận thức và tình cảm của các thành viên trong gia đình, cũng là một trong những nội dung được thơ ca quan tâm khai thác nhiều nhất, các nghệ sĩ dân gian coi đó là một nguyên tắc, một quy chuẩn đạo đức để xem xét hành vi thể hiện tư cách, địa vị một con người trong gia đình và trong xã hội.

Thơ giúp ta sáng tỏ các mối quan hệ tình cảm phức tạp và bền vững trường tồn cùng các mô hình gia đình được bảo vệ bằng lý luận, bằng phong tục, bằng lễ nghi và pháp luật. Ở gia đình truyền thống, sự phân ngôi thứ được quy định chặt chẽ theo trật tự tình nghĩa trên dưới, trên là cha mẹ, anh chị và chồng, dưới là con, là em, là vợ, trên còn là đàn ông, dưới còn là đàn bà. Thơ cũng rọi chiếu đến mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình dưới sự điều tiết chi phối ảnh hưởng từ quan điểm Nho giáo, dựa theo tính trời, ai sinh ra cũng biết yêu cha mẹ, anh chị em thương yêu nhau là tình, cơ sở của tình dựa vào tính trời được lý hóa thành nghĩa và quy định thành lễ. Như vậy nghĩa và lễ có ý nghĩa luân lý là chuẩn mực cho con người sống và cư xử theo. Có nghĩa con người sống đúng lễ nghĩa sẽ theo đúng trật tự trên dưới mà cũng thuận theo đúng tình của lòng mình, thì giữ được hòa mực với gia đình. Theo lễ nghĩa cũng có nghĩa là theo cái chuẩn chung chứ không theo ý riêng của bản thân. Con người sống theo ý riêng của mình là nhân tố gây nên tổn thương cho sự hòa thuận. Vì lẽ đó, trong gia đình truyền thống người ta hạn chế cái tôi, cái cá nhân, khuyến khích sự kính trên nhường dưới, không so đo tị nạnh để nhường nhịn tha thứ.  Còn ở mô hình gia đình hiện đại, xã hội với nhiều sự chuyển dịch và biến đổi sắc thái theo tốc độ phát triển kinh tế xã hội, các chức năng của gia đình và cá nhân trong gia đình cũng phải chịu ảnh hưởng mang tính chi phối sâu sắc của sự biến đổi xã hội. Gia đình từ vai trò là một đơn vị sản xuất (chủ yếu làm nông nghiệp và một phần thủ công), nay mở rộng sang nhiều lĩnh vực, ngành nghề khác (công nghiệp, dịch vụ...) đã khiến cho các mối quan hệ trong gia đình có nhiều điểm khác trước như tính độc lập và tự chủ của người vợ và con cái tăng lên, quan hệ hôn nhân dựa trên cơ sở đồng thuận và tự nguyện được pháp luật bảo hộ, và được chế hóa thành luật hôn nhân... Các thành viên trong gia đình theo từng độ tuổi đều có sự phân công lao động theo yêu cầu của công việc sản xuất trong gia đình, hay tham gia vào các hoạt động xã hội bên ngoài khuôn khổ gia đình, là nguyên nhân chính đem lại sự xáo trộn trong các mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình theo cả hai hướng tích cực và tiêu cực.  

Thơ ngoài vai trò là đối tượng phản ánh lại thế giới quan của người nghệ sĩ trên hành trình tìm hiểu, khám phá thế giới tinh thần của con người, còn đặc biệt ở khía cạnh biểu lộ và cách thức biểu đạt, diễn giải các mối quan hệ tình cảm với đầy đủ cung bậc, sắc thái sinh động của con người trước cuộc sống gia đình, xã hội và góp phần không nhỏ trong việc hình thành nên nhân cách con người Việt Nam. Thơ đã góp phần bảo tồn và phát huy việc gìn giữ các mô hình gia đình từng tồn tại của người Việt và nói lên tiếng nói cấp thiết hiện nay với các mối quan hệ trong gia đình cần phải hòa nhập vào xu thế hiện đại, hiện đại hóa của xã hội, nhưng vẫn phải giữ được sắc thái riêng không bị trộn lẫn vào cái chung, phải phát huy tính kế thừa, và tiếp thu có chọn lọc cái hay cái đẹp của cha ông qua việc tìm hiểu và nhận thức rõ ràng về mọi khía cạnh biểu hiện của các mối quan hệ tình cảm trong gia đình người Việt. 


(Xem tiếp bấm vào đây)